– «2029 jylǵa qaraı orta bıznestiń el ekonomıkasyndaǵy úlesi 15 paıyzǵa jetýi kerek. Bul – Úkimettiń aldynda turǵan mańyzdy mindet. Qazir bul kórsetkish 7 paıyz shamasynda. Jyl basynda men orta bıznesti qoldaý úshin naqty sheshimder qabyldaý jóninde tapsyrma berdim. Iаǵnı, jan-jaqty sharalar qolǵa alynýy kerek edi. Alaıda is júzinde áli daıyn emes. Ár kásipker qoldaýdyń qandaı túri bar ekenin jáne oǵan qalaı qol jetkize alatynyn esh qıyndyqsyz bilip otyrýy qajet. Sonda shaǵyn bıznes orta bıznes sanatyna ótýge múddeli bolady. Bizde qazir qoldaý sharalarynyń 100-den astam túri bar. Budan bilikti mamannyń ózi shatasýy múmkin. Sondyqtan memlekettik qoldaý sharalarynyń qanshalyqty tıimdi ekenin muqııat tekserip shyǵý kerek», dedi Memleket basshysy.
Keıbir salyqtyq, basqa da kedergilerge baılanysty kóptegen shaǵyn bıznestiń orta bızneske aýysqysy kelmeıtini aragidik aıtylyp qalady. Orta bıznestiń jetkilikti deńgeıde damymaı turýynyń taǵy qandaı sebebi bar dep oılaısyz? Memleket basshysynyń jyl basynda aıtqan tapsyrmasynyń áli oryndalmaı jatýy saladaǵy sylbyrlyqty ańǵartady. Shendiler orta bıznesti laıyqty deńgeıde damytýǵa múddeli bolmaı otyr ma, álde tıimdi qoldaý sharalaryn jasaqtaýǵa qabiletsiz be?
– Suraǵyńyz úshin raqmet. Orta bıznesti qoldaý jáne damytý elimiz úshin mańyzdy mindet jáne «Báıterek» holdıngi bul úderiske belsendi atsalysyp keledi. Alaıda shaǵyn bıznes kóbine birqatar kedergige tap bolyp jatady, sonyń ishinde salyq jáne ákimshilik kedergiler ǵana emes, sonymen qatar keńeıýge baılanysty joǵary táýekelder de bar. Kóptegen kásipker úshin orta bıznes sanatyna kóshý úlken ınvestısııany jáne olardy júzege asyratyn kúrdeli prosesterdi basqarýdy bildiredi. Mundaı jaǵdaıda memlekettik qoldaý mańyzdy ról atqarady. Qoldaý qoljetimdi jáne túsinikti bolýy kerek.
Búginde holdıngtiń enshiles uıymy – «Damý» kásipkerlikti damytý qory» jelisi boıynsha «ekonomıkalyq lıft» júıesi arqyly kásipkerlerge kómek kórsetýge baǵyttalǵan baǵdarlama iske asyrylyp jatyr. Baǵdarlama segmentke, salaǵa jáne jobanyń ornalasqan jerine baılanysty 6 qoldaý baǵytyn qamtıdy. 3 mlrd teńgeden astam somaǵa jobalary bar kompanııalar úshin memlekettik qoldaýdyń úsh jylynan keıin resmı qarjylyq derekter negizinde tirkeletin orta bızneske kóshýdi rastaý talap etiledi.
Bizdiń maqsatymyz – bul qoldaý sharalaryn bıznes úshin múmkindiginshe qoljetimdi etý. Bul shaǵyn bıznesti orta sanatqa kóshýge yntalandyrady. Orta bıznesti qoldaý boıynsha jumys tek quraldardy ǵana emes, memlekettik jáne kvazımemlekettik sektordan bastap qarjy ınstıtýttaryna deıingi barlyq deńgeıde kásibı kózqarasty qajet etedi. Biz Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn Úkimetpen jáne bıznes-qaýymdastyqpen tyǵyz yntymaqtastyqta oryndaıtyn bolamyz.
– Prezıdent «Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin fınteh tásilderin paıdalanýǵa bolady, bul másele boıynsha tıisti usynystar bar» dedi. Sizdińshe, qandaı fınteh tásilderdi qoldanysqa engizgen paıdaly bolmaq? Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý sharalaryn suryptaý da úlken jumysqa aınalǵaly tur. Bul jaıynda ne aıtasyz?
– Shaǵyn jáne orta bıznesti (ShOB) damytýda fınteh tásilderin paıdalaný óte tıimdi. Fınteh tehnologııalary ShOB úshin qarjy qyzmetterin qoljetimdi ári yńǵaıly etip, olardyń ósýine yqpal jasaıdy. Keıbir fınteh tásilderdiń biri retinde shaǵyn jáne orta bıznes ókilderimen onlaın ózara is qımyl jasaý úshin sıfrlyq quraldardy qoldanýdy aıta alamyz.
Mysaly, bizde holdıng kompanııalar toby usynatyn qyzmetterdiń «biryńǵaı terezesi» retinde «Bgov» – bıznesti qoldaýdyń biryńǵaı portaly jumys isteıdi. Kásipker holdıngtiń enshiles uıymdarynyń qyzmetterin bir jerden taýyp, ótinim bere alady. Búginde portalda nesıe berý, sýbsıdııa berý, lızıng, saqtandyrý, kepildik berý jáne ınvestısııalaý sııaqty baǵyttar boıynsha 47 qyzmet qoljetimdi.
– «Agroónerkásip keshenine ınvestısııa tartý – óte mańyzdy mindet. Agroónerkásipke bólinetin búkil aqshanyń 70 paıyzy – memleket qarjysy. Salaǵa kommersııalyq bankterdiń qarajatyn da tartý qajet. Dıqandarǵa ósimi az nesıe berý úshin memlekettik qarjy ınstıtýttaryn sýbsıdııalaý sharalary qolǵa alyndy. Bankterge qatysty osyndaı tájirıbeni qoldaný kerek», dedi Memleket basshysy.
Bul rettegi sizdiń pikirińiz qandaı? Sonymen birge, aýyl sharýashylyǵynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý jáne bul salaǵa sapaly ınvestısııa tartý máselesi holdıng sheńberinde qalaı júzege asyrylyp jatyr?
– Prezıdent shynymen de ózekti máseleni kóterip otyr. Elimiz negizinen ózin barlyq negizgi azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz ete alady jáne mańyzdy eksporttaýshy bola alady. Sebebi agroónerkásip kesheninde (AО́K) damý úshin úlken ınvestısııalyq áleýet shoǵyrlanǵan. Qarajattyń shamamen 70%-y memleket esebinen AО́K-ke, onyń ishinde bizdiń damý ınstıtýttary arqyly jiberiletini qalypty jaǵdaı emes. Ekinshi deńgeıli bankter úlken ótimdilikti jınaqtaıdy jáne ony ekonomıkanyń naqty sektorlaryn, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttaý qajet.
Bıyl holdıng aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip kóktemgi egis jáne egin jınaý jumystaryna jeńildetilgen nesıe usyný jáne jyldyq 5% mólsherleme boıynsha aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń lızıngi baǵdarlamalaryn iske qosty. Baǵdarlama aıasynda qorlandyrýdyń kózi retinde holdıng naryqtyq qarajatty tartty. Fermerler úshin kredıtterdi arzandatý oblıgasııalar boıynsha kýpondyq syıaqyny sýbsıdııalaý esebinen júzege asyrylady. Bul bıýdjet shyǵyndaryn proporsıonaldy túrde arttyrmaı, agrosektordy qarjylandyrýdy qysqa merzimde aıtarlyqtaı ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Bul oń tájirıbeni bankter de qoldanýy kerek dep esepteımiz.
Baǵdarlamalarymyzdaǵy taǵy bir mańyzdy jańalyq – «Damý» qory jetkilikti kepilmen qamtamasyz etilmegen fermerlerge kredıt somasynyń 85% mólsherinde kepildik alýǵa múmkindik beredi. Bul – ótken jyly jáne bıyl birinshi jartyjyldyqta qolaısyz aýa raıynyń saldarynan qarjylyq jaǵdaıy nasharlaǵan aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi qoldaýdyń pármendi sharasy.
– Prezıdent «agroónerkásip keshenin tikeleı sýbsıdııalaý tásilinen arzan nesıe berý tásiline birtindep kóshý – asa mańyzdy mindet» dedi. Osynyń mánin tereńirek túsindirip berseńiz. Prezıdent aıtyp otyrǵan qarjylandyrýdyń bul tásili saladaǵy tıimdilikti qalaı arttyrady?
– Tikeleı sýbsıdııalaýdan tikeleı jeńildetilgen nesıeleýge kóshý –agrobıznesti memlekettik qoldaý kórsetý tásilderindegi júıeli ózgeris. Sýbsıdııa – aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshi óz qalaýy boıynsha basqaratyn qaıtarymsyz qarajat. Ony fermerler aqyldy túrde qaıta ınvestısııalaı alady jáne básekege qabilettiligi men qarjylyq turaqtylyǵyn arttyra otyryp, óz óndirisin damyta alady. Ne bolmasa óndirispen baılanysty emes maqsattarǵa sýbsıdııa jumsaı alady. Sodan keıin ol memlekettik qoldaýǵa odan ári táýeldi bola beredi, básekege túsý jáne qyzmettiń rentabeldiligin saqtaý qıynǵa soǵady. Budan basqa, taýarlyq-spesıfıkalyq sýbsıdııalarda sybaılas jemqorlyq, memlekettik qarajatpen alaıaqtyq táýekelderi bar. Bul týraly quqyq qorǵaý organdary birneshe ret habarlady.
Jeńildetilgen nesıeleý kezinde memlekettik qarajatty qaıtarý qamtamasyz etiledi, sodan keıin olar jańa jobalarǵa, qoldanystaǵy jobalardy damytýǵa qaıta ınvestısııalanady. Muny shartty túrde ekonomıkanyń basqa sektorlaryna, jeke tutynýǵa jumsalmaıtyn, biraq aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin maqsatty jumys isteıtin jabyq aınalym júıesi dep ataýǵa bolady. Nesıeleý kezinde qarajattyń maqsatty paıdalanylýy baqylanady. Qaryz alýshylar bizge qarajattyń qaıda baǵyttalǵany, olardyń óndirisi qalaı damyp jatqany týraly esep beredi. Bizdiń qarjy ınstıtýttarymyzda kredıttik qarajatty paıdalanýǵa monıtorıng jasaý júıesi qurylǵan.
Jeńildikti nesıeleý de – sýbsıdııa nysany. Mysaly, qazir kóktemgi egis jáne egin jınaý jumystaryn, jyldyq 5% jeńildikti mólsherlememen aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń lızıngin nesıelendirip jatyrmyz. Jyldyq ınflıasııa shamamen 8-9% bolǵanda, qaryz alýshy bizge naqty mánde, ınflıasııany shegergende, az somany qaıtarady. Iаǵnı is júzinde biz teris paıyzdyq mólsherlememen nesıe týraly aıtyp otyrmyz. Bul sýbsıdııa nysany – jeńildik pen naryqtyq mólsherleme arasyndaǵy aıyrmashylyq.
Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan mindetin qoldaımyz jáne jeńildikti nesıeleý kólemin odan ári ulǵaıtýǵa nıettimiz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi salalyq organ retinde sýbsıdııalaý men jeńildetilgen nesıelendirýden birtindep kóshýdiń tásilderi men kezeńderin anyqtaıdy.
– Raqmet!
